Wskazując, że organy zakładów administrujących są organami administrującymi, A. Sobczyk stwierdza, że organem zakładu pracy jest pracodawca, a osoby reprezentujące pracodawcę dokonują wyłącznie aktów publicznych. Dodaje, że organami zakładu pracy są także zakładowe organizacje związkowe oraz tzw. niezwiązkowe przedstawicielstwa pracownicze. Zaznacza, że organy te decydują o sytuacji prawnej zarówno użytkowników zakładu, jak i przedsiębiorcy lub Skarbu Państwa jako podmiotów finansujących.

Z kolei w doktrynie prawa administracyjnego organem zakładu publicznego jest osoba lub grupa osób, które działając w imieniu zakładu, mogą kształtować sytuację prawną użytkowników, decydować w sprawach organizacyjnych i gospodarowania środkami majątkowymi zakładu. W przypadku zakładów publicznych będących osobami prawnymi organ zakładu jest jednocześnie organem osoby prawnej. W pozostałych zakładach organ wykonawczy działa w ramach podmiotowości założyciela zakładu na podstawie upoważnienia ustawowego lub pełnomocnictwa. Organem wykonawczo-reprezentującym zakładu jest organ monokratyczny, zaś organy stanowiąco-kontrolne to podmioty kolegialne, w skład których mogą wchodzić pracownicy zakładu albo pracownicy i podmioty zewnętrzne (społeczne) lub tylko podmioty społeczne. 

Treść art. 3 k.p. stanowi, że pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników.

Biorąc pod uwagę wskazane na początku stwierdzenie A. Sobczyka (organem zakładu pracy jest pracodawca), logicznym wydaje się wniosek, że organem zakładu pracy jest między innymi jednostka organizacyjna, a więc nie osoba, czy też grupa osób.

Zgodnie z normą art. 3¹ k.p. za pracodawcę będącego jednostką organizacyjną czynności w sprawach z zakresu prawa pracy dokonuje osoba lub organ zarządzający tą jednostką albo inna wyznaczona do tego osoba. Przepis ten dotyczy jedynie czynności w sprawach z zakresu prawa pracy, a więc w relacji pracownik-pracodawca.

Ponadto, dostrzec w tym miejscu trzeba, że stosownie do treści art. 18¹ k.p. pracownicy i pracodawcy, w celu reprezentacji i obrony swoich praw i interesów, mają prawo tworzyć organizacje i przystępować do tych organizacji. Zasady tworzenia i działania organizacji, o których mowa w § 1, określa ustawa o związkach zawodowych, ustawa o organizacjach pracodawców oraz inne przepisy prawa. Pracownicy uczestniczą w zarządzaniu zakładem pracy w zakresie i na zasadach określonych w odrębnych przepisach (art. 18² k.p.). Z kolei art. 18³ k.p. stanowi, że pracodawcy oraz organy administracji są obowiązani tworzyć warunki umożliwiające korzystanie z uprawnień określonych w przepisach, o których mowa w art. 18¹ i 18².

Przepisy art. 18¹-18³ k.p. oznaczają, wg mnie, że uczestnictwo w zarządzaniu zakładem pracy odbywa się na płaszczyźnie prawa pracy, na zasadach określonych w przepisach. Przede wszystkim przepisy art. 18¹-18³ k.p. są argumentem za tym, by uznać, że pojęcia „zakład pracy”, „pracodawca”, „organy administracji” są pojęciami różnymi znaczeniowo i świadczącymi też o tym, że zakłady pracy nie realizują zadań z zakresu administracji. 

Wyjaśniając, że zakłady administracyjne co do zasady wykonują swoje działania w strukturze zamkniętej, jaką jest właśnie zakład, podczas gdy organy administracji publicznej wykonują zadania na zewnątrz struktury, A. Sobczyk przyjmuje, że zakłady pracy przy przedsiębiorstwach (lub będące przedsiębiorstwami) wykonują usługi w stosunku do pracowników oraz osób wyraźnie wskazanych w ustawie lub układzie zbiorowym pracy. Wykonują je także w stosunku do innych osób przebywających na terenie zakładu pracy.

Przechodząc na grunt prawa administracyjnego przedstawić należy, że osoby korzystające z usług zakładu publicznego określa się użytkownikami (destynariuszami). Są nimi osoby fizyczne. Jak już wcześniej wskazano, zadania publiczne mogą być również realizowane przez podmioty prywatne. Jednak taki status podmiotu utrzymującego zakład publiczny nie ma znaczenia dla charakteru relacji pomiędzy zakładem a użytkownikiem. Zakład publiczny dysponuje władztwem zakładowym (jako częścią władztwa administracyjnego, bo jest częścią administracji publicznej, nazywanym także zależnością zakładową, stosunkami zakładowymi, władzą dyscyplinarną) wobec swych użytkowników, którymi co do zasady nie są pracownicy zakładu (chociaż tak się może zdarzyć). Pracownicy zakładu realizują cel, dla którego zakład został utworzony. Z reguły nie są użytkownikami.

Relacja pomiędzy zakładem pracy a jego pracownikiem może wynikać ze stosunku pracy, stosunku cywilnego bądź stosunku administracyjnoprawnego. Przy umowie o pracę są to stosunki pracownicze, natomiast przy administracyjnych stosunkach pracy – wewnętrzne stosunki administracyjne. We wszystkich tych przypadkach pojawia się z różnym natężeniem prawo zakładowe, obejmujące m.in. statuty, regulaminy. Z pojęciem władztwa zakładowego wiąże się instytucja policji zakładowej jako możność użycia bezpośredniego przymusu administracyjnego wobec osób trzecich.

Trzeba zauważyć, że w przypadku zakładu publicznego istnieje nie tylko sfera wewnątrzzakładowa łącząca użytkownika z zakładem, ale także relacja zewnętrzna przejawiająca się na przykład wydawaniem indywidualnych aktów administracyjnych (decyzji), co nie jest regułą w przypadku zakładu pracy.

Wpis przygotował: Andrzej Mącznik, WSA w Kielcach